กฎหมายบรรจุภัณฑ์ยั่งยืนของสหภาพยุโรป: ความท้าทายใหม่ที่ธุรกิจไทยต้องเผชิญ

บทสรุปผู้บริหาร

กฎระเบียบว่าด้วยบรรจุภัณฑ์และขยะบรรจุภัณฑ์ (Packaging and Packaging Waste Regulation: PPWR) กำหนดให้บรรจุภัณฑ์ที่วางจำหน่ายในสหภาพยุโรปได้ต้องผ่านเงื่อนไขหลายประการ เช่น สามารถรีไซเคิลได้ ผลิตจากวัสดุรีไซเคิลตามสัดส่วนที่กำหนด ปราศจากสารเคมีอันตราย และติดฉลากตามมาตรฐาน โดยข้อกำหนดบางส่วนจะมีผลบังคับใช้ตั้งแต่วันที่ 12 สิงหาคม 2569 ซึ่งครอบคลุมบรรจุภัณฑ์ทั้งหมดในตลาดสหภาพยุโรป ไม่ว่าจะผลิตจากประเทศใดก็ตาม จึงส่งผลกระทบต่อธุรกิจไทยที่ส่งออกสินค้าไปยังสหภาพยุโรปด้วย

สินค้าไทยที่มีแนวโน้มได้รับผลกระทบสูง ได้แก่ (1) กลุ่มบรรจุภัณฑ์ โดยเฉพาะบรรจุภัณฑ์พลาสติก และ (2) กลุ่มสินค้าที่ใช้บรรจุภัณฑ์เข้มข้น โดยเฉพาะอาหารและเครื่องดื่ม สินค้าอุปโภคบริโภค เครื่องใช้ไฟฟ้าและอิเล็กทรอนิกส์ โดยธุรกิจในกลุ่มนี้อาจเผชิญต้นทุนสูงขึ้นจากการปรับบรรจุภัณฑ์และการจัดเตรียมเอกสารทางเทคนิคเพื่อยืนยันความสอดคล้องกับ PPWR อย่างไรก็ดี กฎระเบียบนี้จะเป็นแรงสนับสนุนให้ธุรกิจในเศรษฐกิจหมุนเวียนเติบโตได้ในระยะยาว โดยเฉพาะอุตสาหกรรมพลาสติกรีไซเคิล พลาสติกชีวภาพ ธุรกิจที่ใช้บรรจุภัณฑ์ที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม รวมถึงธุรกิจที่สนับสนุนการรีไซเคิล
 

รู้จัก PPWR: กฎใหม่ที่บังคับให้ธุรกิจใช้บรรจุภัณฑ์ที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม

กฎระเบียบว่าด้วยบรรจุภัณฑ์และขยะบรรจุภัณฑ์ (Packaging and Packaging Waste Regulation: PPWR) เป็นส่วนหนึ่งของแผนปฏิบัติการเศรษฐกิจหมุนเวียน (Circular Economy Action Plan) ของสหภาพยุโรป ซึ่งมีเป้าหมายเพื่อเปลี่ยนรูปแบบการผลิตและการบริโภคแบบ "ใช้แล้วทิ้ง (Single Use)" ไปสู่ "เศรษฐกิจหมุนเวียน (Circular Economy)" โดย PPWR เป็นกฎระเบียบเฉพาะด้านบรรจุภัณฑ์ ซึ่งกำหนดให้บรรจุภัณฑ์ในสหภาพยุโรปต้องสามารถรีไซเคิลได้ (Recyclable) มีสัดส่วนวัสดุพลาสติกรีไซเคิล (Recycled Content) ตามเกณฑ์ที่กำหนด และปราศจากสารเคมีอันตราย เป็นต้น โดยมีผลบังคับใช้กับบรรจุภัณฑ์ทั้งหมดที่วางจำหน่ายในสหภาพยุโรป ไม่ว่าจะผลิตหรือส่งออกมาจากประเทศใดในโลก ดังนั้น PPWR จึงส่งผลกระทบต่อธุรกิจไทยที่ส่งออกสินค้าไปยังสหภาพยุโรปด้วย

ข้อกำหนดที่สำคัญ

PPWR มีสาระและข้อบังคับที่สำคัญ ดังนี้

• ความสามารถในการรีไซเคิล (Recyclability): PPWR จะประเมินว่า “บรรจุภัณฑ์ได้รับการออกแบบมาให้รีไซเคิลได้มากน้อยเพียงใด" โดยกำหนดให้บรรจุภัณฑ์ที่วางจำหน่ายในสหภาพยุโรป ต้องผ่านเกณฑ์ความสามารถในการรีไซเคิลเท่านั้น ซึ่งเกณฑ์จะเข้มงวดขึ้นในแต่ละระยะ กล่าวคือ ระยะที่ 1 (ปี 2573-2580) ธุรกิจต้องใช้บรรจุภัณฑ์ขั้นต่ำเป็นเกรด C หรือสามารถนำไปรีไซเคิลได้อย่างน้อย 70% ของน้ำหนักบรรจุภัณฑ์ และระยะที่ 2 (ปี 2581 เป็นต้นไป) ธุรกิจต้องใช้บรรจุภัณฑ์ขั้นต่ำเป็นเกรด B หรือรีไซเคิลได้อย่างน้อย 80% ทั้งนี้ความสามารถในการรีไซเคิลยังมีผลต่อค่าธรรมเนียมตามหลักการความรับผิดชอบที่เพิ่มขึ้นของผู้ผลิต (Extended Producer Responsibility: EPR) ซึ่งผู้นำบรรจุภัณฑ์ออกสู่ตลาดสหภาพยุโรปเป็นครั้งแรกต้องจ่าย^1/ โดยบรรจุภัณฑ์ที่ได้เกรด A หรือรีไซเคิลได้อย่างน้อย 95% จะมีค่าธรรมเนียม EPR ต่ำที่สุด (ตารางที่ 1) 

• สัดส่วนวัสดุรีไซเคิล (Recycled Content): PPWR จะตรวจสอบว่า "บรรจุภัณฑ์พลาสติกใช้วัสดุรีไซเคิลในการผลิตมากแค่ไหน"  โดยกำหนดให้ในปี 2573-2582 บรรจุภัณฑ์พลาสติกที่วางจำหน่ายต้องผลิตจากวัสดุรีไซเคิลในสัดส่วน 10-35% ขึ้นอยู่กับชนิดบรรจุภัณฑ์ และเพิ่มขึ้นเป็น 25-65% ในปี 2583 ซึ่งบรรจุภัณฑ์ที่สัมผัสกับผลิตภัณฑ์โดยตรง (Contact-sensitive packaging) ที่ไม่ใด้ทำจากพลาสติกโพลีเอทิลีน เทเรฟทาเลต (Polyethylene Terephthalate: PET) มีเกณฑ์ที่ผ่อนปรนกว่าที่ 10-25% (ตารางที่ 2) 

นอกจากนี้ยังมีการยกเว้นเกณฑ์ Recycled Content สำหรับบรรจุภัณฑ์บางประเภท เช่น บรรจุภัณฑ์สัมผัสอาหารที่มีความเสี่ยงต่อสุขภาพ บรรจุภัณฑ์ยาและเครื่องมือแพทย์ บรรจุภัณฑ์พลาสติกที่ย่อยสลายได้ รวมถึงบรรจุภัณฑ์ที่มีส่วนประกอบของพลาสติกต่ำกว่า 5% ของน้ำหนักรวม ทั้งนี้ PPWR กำหนดให้ใช้วัสดุพลาสติกรีไซเคิลที่ได้จากขยะหลังการบริโภค (Post-consumer recycled: PCR) เท่านั้น ไม่อนุญาตให้ใช้เศษเหลือจากการผลิต (Post-industrial recycled: PIR) เนื่องจากต้องการกระตุ้นให้ลดขยะจากการบริโภค ซึ่งปัจจุบันมีอัตราการรีไซเคิลต่ำกว่า PIR มาก

• ระบบฉลากที่เป็นมาตรฐานเดียวกันทั่วสหภาพยุโรป: PPWR มีข้อกำหนดเกี่ยวกับฉลากบรรจุภัณฑ์ เช่น ภายในวันที่ 12 สิงหาคม 2571 บรรจุภัณฑ์ทั้งหมดต้องมีฉลากที่ระบุประเภทวัสดุอย่างชัดเจนเพื่อช่วยให้ผู้บริโภคแยกขยะได้ถูกต้อง โดยนอกจากฉลากเชิงกายภาพแล้ว อาจเพิ่มเติมฉลากดิจิทัลในรูปแบบต่างๆ อาทิ QR Code นอกจากนี้ ภายในวันที่ 12 กุมภาพันธ์ 2572 บรรจุภัณฑ์ที่นำกลับมาใช้ซ้ำได้ต้องมีฉลากบอกความสามารถในการนำกลับมาใช้ซ้ำและข้อมูลจุดรับคืนผ่าน QR Code 

• การจำกัดสารเคมีที่พึงระวังของบรรจุภัณฑ์ (Substances of Concerns: SOC) โดยเฉพาะ “สารเคมีตลอดกาล”หรือ Per- and Polyfluoroalkyl Substances (PFAS) ซึ่งมีคุณสมบัติทนความร้อน ไม่ติดผิว และย่อยสลายยาก^2/ จึงเป็นอุปสรรคต่อการรีไซเคิล โดย PPWR กำหนดให้ตั้งแต่วันที่ 12 สิงหาคม 2569 บรรจุภัณฑ์ที่สัมผัสอาหาร (Food-contact packaging) ต้องไม่มี PFAS เกินเกณฑ์ที่กำหนด ส่วนสาร SOC อื่นๆ ยังไม่มีเกณฑ์ที่ชัดเจน แต่ผู้ผลิตต้องพิสูจน์ว่าได้ลดปริมาณ SOC ให้อยู่ในระดับต่ำที่สุดเท่าที่เป็นไปได้

นอกจากนี้ยังมีข้อบังคับอื่นๆ เช่น การใช้บรรจุภัณฑ์ให้น้อยที่สุด (Packaging minimization) การลดพื้นที่ว่างในบรรจุภัณฑ์ให้น้อยที่สุด การนำบรรจุภัณฑ์กลับมาใช้ซ้ำ การห้ามใช้บรรจุภัณฑ์บางประเภท อาทิ ถุงพลาสติกน้ำหนักเบาที่ใช้แล้วทิ้ง ยกเว้นถุงใส่ผักหรือผลไม้สด

การบังคับใช้

กรอบเวลาในการบังคับใช้

PPWR มีผลบังคับใช้แล้วเมื่อวันที่ 11 กุมภาพันธ์ 2568 และสหภาพยุโรปจะเริ่มนำข้อบังคับบางส่วนมาใช้จริงในวันที่ 12 สิงหาคม 2569 เช่น การจำกัดสารเคมีตลอดกาล (PFAS) ในบรรจุภัณฑ์สัมผัสอาหาร การจำกัดพื้นที่ว่างให้น้อยที่สุด ขณะที่ในปี 2570-2572 จะเริ่มใช้ข้อบังคับด้านฉลากบรรจุภัณฑ์ ส่วนตั้งแต่ปี 2573 เป็นต้นไป สหภาพยุโรปจะเริ่มบังคับใช้เกณฑ์สำคัญ อาทิ ความสามารถในการรีไซเคิลและสัดส่วนวัสดุพลาสติกรีไซเคิล ซึ่งจะทวีความเข้มงวดขึ้นเป็นลำดับ (ภาพที่ 1)

• บรรจุภัณฑ์ขั้นแรก (Primary packaging / Sales packaging): บรรจุภัณฑ์ที่สัมผัสสินค้าโดยตรงและผู้บริโภคเห็นบนชั้นวางสินค้า หรือเรียกว่าบรรจุภัณฑ์ค้าปลีก เช่น ขวด กล่อง ถุง 

• บรรจุภัณฑ์ขั้นที่สอง (Secondary packaging / Grouped packaging): บรรจุภัณฑ์ที่รวมสินค้าหลายชิ้นเข้าด้วยกัน เช่น ฟิล์มหดคลุมแพ็คขวดน้ำ กล่องรวมสินค้า

• บรรจุภัณฑ์ขั้นที่สาม (Tertiary packaging / Transport packaging): บรรจุภัณฑ์สำหรับขนส่งสินค้า เช่น กล่องพัสดุ พาเลท ฟิล์มยืด ซึ่งรวมถึงบรรจุภัณฑ์อีคอมเมิร์ซที่ใช้ส่งสินค้าที่ซื้อขายผ่านช่องทางออนไลน์ด้วย

ผลกระทบของ PPWR ต่อภาคธุรกิจไทย 

ผลกระทบในภาพรวม

PPWR ส่งผลกระทบต่อผู้ประกอบการไทยที่เป็นคู่ค้ากับสหภาพยุโรป ไม่ว่าจะเป็นผู้ผลิต ผู้จัดจำหน่าย หรือผู้ส่งออกสินค้า 2 กลุ่มหลัก ได้แก่ 1) บรรจุภัณฑ์ (Packaging) และ 2) สินค้าที่มีบรรจุภัณฑ์ (Packaged Products) ซึ่งครอบคลุมสินค้าในทุกอุตสาหกรรม ทั้งนี้ ธุรกิจข้างต้นมีแนวโน้มได้รับผลกระทบ ดังนี้
 

• ต้นทุนการดำเนินธุรกิจสูงขึ้น (ปฏิบัติตามได้ แต่อาจมีต้นทุนสูงขึ้น): PPWR ก่อให้เกิดต้นทุน 2 ประเภทที่ผู้ประกอบการไทยต้องรับภาระ ได้แก่ (1) ต้นทุนการปรับเปลี่ยนบรรจุภัณฑ์ให้เป็นไปตามข้อกำหนด (Packaging Transformation Cost) เช่น การเพิ่มสัดส่วนวัสดุพลาสติกรีไซเคิล (Recycled Content) ซึ่งโดยทั่วไปมีราคาสูงกว่าพลาสติกแบบดั้งเดิม (Virgin Plastic) การออกแบบบรรจุภัณฑ์ใหม่ให้รีไซเคิลหลังใช้งานได้ตามเกณฑ์ การจัดทำฉลากใหม่ที่มีข้อมูลครบถ้วน และ (2) ต้นทุนด้านการปฏิบัติตามกฎระเบียบ (Compliance Cost) เช่น การตรวจสอบความสอดคล้อง การจัดเตรียมเอกสารทางเทคนิค การวางระบบตรวจสอบย้อนกลับ (Traceability) การขอรับรองจากผู้ทวนสอบ (Verifiers/Auditors) และการชำระค่าธรรมเนียม EPR 

• อาจลดทอนความสามารถในการแข่งขันทางการค้า (ปฏิบัติตามไม่ได้ อาจเสียส่วนแบ่งตลาด): หลายฝ่ายอาจมอง PPWR เป็นมาตรการกีดกันทางการค้าที่มิใช่ภาษี (Non-Tariff Measure: NTM) ซึ่งส่งผลให้ผู้ประกอบการที่ไม่สามารถปฏิบัติตามเงื่อนไขของ PPWR ได้ อาจไม่สามารถส่งสินค้าไปยังสหภาพยุโรป ที่ถือเป็นตลาดส่งออกอันดับที่ 4 ของไทย รองจากอาเซียน สหรัฐฯ และจีน ตามลำดับ นอกจากนี้ ในระยะยาวยังมีความเสี่ยงที่ผู้ประกอบการไทยที่ไม่ผ่านเกณฑ์อาจถูกกีดกันออกจากห่วงโซ่อุปทานทั้งในสหภาพยุโรปและตลาดโลก เนื่องจากคู่ค้าในสหภาพยุโรปอาจเปลี่ยนไปใช้ซัพพลายเออร์รายอื่นที่พร้อมกว่าหรือคู่ค้าที่มีบรรจุภัณฑ์ที่ได้มาตรฐานแทน ในขณะเดียวกันกฎหมายบรรจุภัณฑ์ที่คล้ายคลึงกันก็กำลังแพร่หลายในหลายประเทศคู่ค้าของไทย เช่น สหราชอาณาจักร เกาหลีใต้ และญี่ปุ่น ยิ่งไปกว่านั้น PPWR อาจส่งผลกระทบทางอ้อมต่อผู้ผลิตบรรจุภัณฑ์ที่ส่งออกไปยังประเทศที่ขายสินค้าให้กับสหภาพยุโรป^3/ ซึ่งหมายความว่าผู้ประกอบการไทยอาจสูญเสียความสามารถในการแข่งขันไม่เฉพาะในตลาดสหภาพยุโรป แต่ในหลายตลาดพร้อมกัน 

คำถามต่อมาคือ แล้ว PPWR จะกระทบต่ออุตสาหกรรมไทยมากน้อยเพียงใด วิจัยกรุงศรีได้ประเมินขนาดผลกระทบโดยพิจารณามูลค่าการส่งออกสินค้า 2 กลุ่มหลัก ได้แก่ สินค้าบรรจุภัณฑ์ และสินค้าที่ใช้บรรจุภัณฑ์เข้มข้น (ตารางที่ 4)
 

• สินค้าบรรจุภัณฑ์ เป็นกลุ่มได้รับผลกระทบโดยตรงมากที่สุด ซึ่งในปี 2568 ไทยส่งออกบรรจุภัณฑ์ไปยังสหภาพยุโรป 119.9 ล้านดอลลาร์สหรัฐ คิดเป็นสัดส่วน 0.5% ของการส่งออกไปสหภาพยุโรปทั้งหมด โดยเป็นบรรจุภัณฑ์พลาสติกถึง 72.9% รองลงมาคือโลหะ สิ่งทอ และกระดาษ ทั้งนี้ แม้ภาพรวมผู้ส่งออกบรรจุภัณฑ์พึ่งพาตลาดสหภาพยุโรปสัดส่วนเพียง 2.9% แต่บรรจุภัณฑ์บางประเภทพึ่งพาสูง โดยเฉพาะไม้และสิ่งทอที่พึ่งพาตลาดสหภาพยุโรปถึง 17.9% และ 9.2% ตามลำดับ นอกจากนี้ มูลค่าการส่งออกบรรจุภัณฑ์ไปยังตลาดอื่นนอกสหภาพยุโรปกว่า 4.0 พันล้านดอลลาร์สหรัฐ ก็มีโอกาสได้รับผลกระทบทางอ้อม เนื่องจากผู้ผลิตในตลาดอื่นอาจเลือกใช้บรรจุภัณฑ์มาตรฐานสูงขึ้นเพื่อส่งออกสินค้าต่อไปยังสหภาพยุโรป 

• สินค้าที่ใช้บรรจุภัณฑ์เข้มข้น (Packaging-intensive Goods) โดยกลุ่มที่มีแนวโน้มได้รับผลกระทบสูงเนื่องจากมีมูลค่าการส่งออกและสัดส่วนการใช้บรรจุภัณฑ์สูง ส่วนใหญ่เป็นสินค้าอุปโภคบริโภคกลุ่ม FMCG (Fast-Moving Consumer Goods) รวมถึงสินค้าคงทน (Durable Goods) อย่างเครื่องใช้ไฟฟ้าและอิเล็กทรอนิกส์ ดังนี้ (ภาพที่ 4)

  • อาหารและเครื่องดื่ม โดยทั่วไปเป็นสินค้าที่ใช้บรรจุภัณฑ์ในปริมาณมาก ซึ่งไทยส่งออกไปยังสหภาพยุโรปรวม 2.3 พันล้านดอลลาร์สหรัฐ คิดเป็น 8.8% ของการส่งออกไปสหภาพยุโรปทั้งหมด โดยสินค้าที่มูลค่าส่งออกสูง เช่น ไก่แปรรูป ข้าว ผลไม้แปรรูป ซอสและเครื่องปรุง อาหารเส้น

  • สินค้าอุปโภคบริโภคอื่นๆ เช่น เภสัชภัณฑ์ ผลิตภัณฑ์ทำความสะอาด เครื่องสำอาง ซึ่งแม้จะมีมูลค่าการส่งออกรวมเพียง 153 ล้านดอลลาร์สหรัฐ แต่มีสัดส่วนการใช้บรรจุภัณฑ์สูงสุดที่สุด เฉลี่ยราว 7% ของต้นทุนการผลิตรวม 

  • เครื่องใช้ไฟฟ้าและอิเล็กทรอนิกส์ เช่น คอมพิวเตอร์ โทรศัพท์มือถือ เครื่องปรับอากาศ เป็นกลุ่มที่มีมูลค่าการส่งออกสูงที่สุด และตลาดสหภาพยุโรปมีสัดส่วนถึง 10.7% ของการส่งออกทั้งหมดในกลุ่มนี้ของไทย ทั้งนี้ สินค้าหมวดนี้มีอายุใช้งานยาวนานกว่ากลุ่ม FMCG จึงมีความถี่ของการสร้างขยะบรรจุภัณฑ์ต่ำกว่า อย่างไรก็ดี สินค้าส่วนใหญ่ใช้บรรจุภัณฑ์หลายชิ้น เช่น กล่องกระดาษ พลาสติก และโฟมกันกระแทก จึงอาจสร้างขยะบรรจุภัณฑ์มากต่อการซื้อ 1 ครั้ง

ผลกระทบรายอุตสาหกรรม

ธุรกิจที่มีแนวโน้มได้ประโยชน์จาก PPWR

แม้ PPWR จะสร้างภาระต้นทุนแก่ภาคธุรกิจและอุตสาหกรรม แต่ในอีกด้านหนึ่งก็เปิดโอกาสให้ธุรกิจที่สอดรับกับกระแสเศรษฐกิจหมุนเวียน เติบโตได้ในระยะยาว โดยกลุ่มธุรกิจสำคัญที่มีแนวโน้มได้รับประโยชน์ มีดังนี้

• อุตสาหกรรมพลาสติกรีไซเคิล: PPWR จะช่วยกระตุ้นความต้องการพลาสติกรีไซเคิลเพื่อใช้ผลิตบรรจุภัณฑ์ให้สูงขึ้น โดย Grand View Research คาดว่ามูลค่าตลาดพลาสติกรีไซเคิลของโลกจะอยู่ที่ 60.8 พันล้านดอลลาร์สหรัฐในปี 2568 และเพิ่มขึ้นเป็น 132.3 พันล้านดอลลาร์สหรัฐในปี 2576 หรือคิดเป็นอัตราการเติบโตเฉลี่ยปีละ 10.4% ที่ผ่านมาผู้ผลิตรายใหญ่จากทั้งในและต่างประเทศ ทยอยลงทุนสร้างโรงงานผลิตพลาสติกรีไซเคิลในไทยอย่างต่อเนื่อง โดยเฉพาะพลาสติก rPET rHDPE และ rPP  (ภาพที่ 6) ตัวอย่างเช่น บริษัท เอ็นวิคโค จำกัด ซึ่งเป็นบริษัทร่วมทุนระหว่าง บมจ.พีทีที โกลบอล เคมิคอล (GC) และบริษัทอัลพลา (Alpla) จากประเทศออสเตรีย บริษัท อีโคบลู จำกัด ซึ่งอยู่ในกลุ่ม บมจ.โพลีเพล็กซ์ (ประเทศไทย) (บริษัทแม่อยู่ที่ประเทศอินเดีย) และบริษัท เพียวไซเคิล (ประเทศไทย) จำกัด จากสหรัฐฯ ซึ่งได้รับการสนับสนุนการลงทุนจากสำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมการลงทุน (BOI) ด้วย 

• อุตสาหกรรมพลาสติกชีวภาพ: สหภาพยุโรปอาจอนุญาตให้ใช้บรรจุภัณฑ์จากพลาสติกชีวภาพ ซึ่งผลิตจากวัสดุธรรมชาติ เช่น แป้ง น้ำตาล ฟาง ชานอ้อย เป็นอีกทางเลือกหนึ่งนอกจากพลาสติกรีไซเคิลที่สอดคล้องกับ PPWR โดยมีแผนกำหนดเป้าหมายการใช้วัสดุชีวภาพในการผลิตพลาสติกภายในปี 2571 ซึ่งคาดว่าจะส่งผลให้พลาสติกชีวภาพเป็นที่ต้องการมากขึ้น ขณะที่ Grand View Research ประมาณการว่าตลาดพลาสติกชีวภาพของโลกจะเติบโตจนมีมูลค่า 67.4 พันล้านดอลลาร์สหรัฐในปี 2576 ซึ่งแม้มูลค่าจะน้อยกว่าพลาสติกรีไซเคิลราวครึ่งหนึ่ง แต่ตลาดนี้มีอัตราการเติบโตเฉลี่ยสูงถึง 17.6% ต่อปีในช่วงปี 2569-2576 ทั้งนี้ไทยมีศักยภาพในการเป็นฐานการผลิตพลาสติกชีวภาพที่สำคัญของโลก สะท้อนจากธุรกิจรายใหญ่ของไทยที่ร่วมมือกับบริษัทชั้นนำจากต่างประเทศสร้างโรงงานผลิตพลาสติกชีวภาพในไทย เช่น บริษัท เนเชอร์เวิร์คส์ เอเชีย แปซิฟิก จำกัด ซึ่งเป็นบริษัทร่วมทุนระหว่าง GC และคาร์กิล (Cargill) จากสหรัฐฯ ด้วยกำลังการผลิต 75,000 ตันต่อปี บริษัท บราสเคม สยาม จำกัด ซึ่งเป็นบริษัทร่วมทุนระหว่าง บมจ.เอสซีจี เคมิคอลส์ (SCGC) และบริษัทบราสเคม (Braskem) จากบราซิล ด้วยกำลังการผลิตเอทิลีนชีวภาพ (วัตถุดิบที่ใช้ผลิตเม็ดพลาสติกชีวภาพ) 200,000 ตันต่อปี^11/ อย่างไรก็ดี พลาสติกชีวภาพยังเผชิญความท้าทายสำคัญด้านต้นทุนที่อาจสูงกว่าพลาสติกจากเชื้อเพลิงฟอสซิลราว 1.5-4 เท่า^12/ 

• ธุรกิจที่ใช้บรรจุภัณฑ์ที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม: ผู้ประกอบการที่ปรับบรรจุภัณฑ์ให้ได้มาตรฐาน PPWR จะได้เปรียบในตลาดสหภาพยุโรป ที่ผ่านมาธุรกิจไทยตื่นตัวเรื่องเศรษฐกิจหมุนเวียนมากขึ้น โดยเฉพาะธุรกิจอาหารและเครื่องดื่มหลายรายที่ร่วมมือกับผู้ผลิตบรรจุภัณฑ์เพื่อพัฒนาบรรจุภัณฑ์รีไซเคิล เช่น บริษัท ยูนิลีเวอร์ ประเทศไทย ร่วมกับ SCGC พัฒนาบรรจุภัณฑ์รีไซเคิลให้แบรนด์ ‘คนอร์ (Knorr)’^13/ บมจ.เถ้าแก่น้อย ฟู๊ดแอนด์มาร์เก็ตติ้ง ร่วมกับ SCGC และบริษัท ดาว ประเทศไทย (Dow) ออกแบบซองสาหร่ายจากพลาสติกรีไซเคิล^14/ และบริษัท ซันโทรี่ เป๊ปซี่โค เบเวอเรจ (ประเทศไทย) จำกัด ที่ใช้ขวด rPET 100% ซึ่งผลิตโดยบริษัทเอ็นวิคโค สำหรับเครื่องดื่มเป๊ปซี่ขนาด 550 มิลลิลิตร^15/ ทั้งหมดนี้ถือเป็นตัวอย่างการเตรียมความพร้อมเพื่อรับมาตรฐาน PPWR 

• ธุรกิจรีไซเคิลและธุรกิจสนับสนุน: ธุรกิจที่เกี่ยวข้องในห่วงโซ่อุปทานรีไซเคิล ตั้งแต่การเก็บรวบรวม การคัดแยก การรับซื้อและขายส่งเศษวัสดุ ไปจนถึงการแปรรูปเป็นวัสดุตั้งต้นเพื่อใช้ผลิตบรรจุภัณฑ์พลาสติก โลหะ แก้ว กระดาษ จะได้รับอานิสงส์จากความต้องการวัสดุรีไซเคิลที่สูงขึ้น โดยโอกาสยังเกิดกับธุรกิจขนาดขนาดเล็ก โดยเฉพาะในขั้นตอนการรวบรวมและคัดแยกซึ่งไม่ได้ใช้เทคโนโลยีและเงินลงทุนมาก ขณะที่การแปรรูปเป็นวัสดุรีไซเคิลใช้เทคโนโลยีขั้นสูงและเงินทุนสูงกว่า ที่ผ่านมาจึงเห็นการลงทุนของผู้เล่นรายใหญ่เป็นสำคัญ นอกจากนี้ PPWR ยังเปิดโอกาสให้กับธุรกิจที่ให้บริการระบบติดตาม ตรวจสอบ และรับรองวัสดุรีไซเคิล (Traceability and certification) เนื่องจากผู้ส่งออกบรรจุภัณฑ์และสินค้าที่มีบรรจุภัณฑ์ต้องการเอกสารทางเทคนิคเพื่อพิสูจน์ความสอดคล้องกับกฎระเบียบ เช่น การยืนยันว่าวัสดุรีไซเคิลที่ใช้เป็น Post-consumer Recycled (PCR) จริงและตรวจสอบแหล่งที่มาได้ตลอดห่วงโซ่อุปทาน ผู้ให้บริการในกลุ่มนี้จึงกลายเป็นผู้เล่นที่ขาดไม่ได้ในการค้ายุคใหม่

มุมมองวิจัยกรุงศรี: ธุรกิจควรรับมืออย่างไรเพื่อคว้าโอกาสในเศรษฐกิจหมุนเวียน

มองความท้าทายให้เป็นโอกาส

PPWR ถือเป็นกฎระเบียบด้านความยั่งยืนฉบับหนึ่งที่ส่งผลกระทบเป็นวงกว้าง เนื่องจากสินค้าโดยทั่วไปต่างก็ต้องมีบรรจุภัณฑ์เป็นองค์ประกอบ ดังนั้นจึงเป็นความท้าทายซึ่งธุรกิจที่ผลิตหรือจำหน่ายสินค้าในทุกอุตสาหกรรมต้องเผชิญอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ อย่างไรก็ดี วิจัยกรุงศรีมองว่าในระยะยาวการปรับตัวตาม PPWR ของสหภาพยุโรปจะเป็นประโยชน์ต่อภาคธุรกิจตลอดจนประเทศไทยในด้านต่างๆ ดังนี้
 

• ธุรกิจพร้อมรับมือกฎระเบียบด้านเศรษฐกิจหมุนเวียนที่ทยอยเพิ่มขึ้น นอกจาก PPWR ของสหภาพยุโรปแล้ว ประเทศอื่นๆ ต่างก็มีข้อกำหนดด้านบรรจุภัณฑ์ยั่งยืนเช่นกัน โดยสหราชอาณาจักรมีกฎหมายบังคับให้ธุรกิจรับผิดชอบต้นทุนการจัดการขยะบรรจุภัณฑ์ (Extended Producer Responsibility: EPR)^16/ ส่วนเกาหลีใต้และญี่ปุ่น กำหนดสัดส่วนวัสดุรีไซเคิลขั้นต่ำในบรรจุภัณฑ์ PET ขณะที่จีนกำหนดมาตรฐานแห่งชาติซึ่งครอบคลุมการออกแบบเพื่อรีไซเคิล นอกจากนี้ กฎหมายของไทยก็มีแนวโน้มเข้มงวดขึ้น โดยกรมควบคุมมลพิษได้จัดทำร่างพระราชบัญญัติการจัดการบรรจุภัณฑ์อย่างยั่งยืนภายใต้หลักการ EPR ซึ่งกำหนดให้ผู้ผลิตต้องรับผิดชอบในการนำบรรจุภัณฑ์ของตนกลับคืนสู่ระบบรีไซเคิล^17/ นั่นหมายความว่าธุรกิจที่ปรับตัวเพื่อรองรับข้อบังคับด้านบรรจุภัณฑ์ภายใต้ PPWR ได้ก่อน จะได้เปรียบและมีต้นทุนการปฏิบัติตามกฎระเบียบอื่นๆ ต่ำกว่าในระยะถัดไป

• ธุรกิจคว้าโอกาสจากกระแสการเติบโตของเศรษฐกิจหมุนเวียน มูลค่าการลงทุนในเศรษฐกิจหมุนเวียนของไทยมีทิศทางเติบโตขึ้น สะท้อนจากในช่วงปี 2564-2568 การยื่นขอรับการส่งเสริมการลงทุนในอุตสาหกรรม Bio-Circular-Green (BCG) จาก BOI มีมูลค่าเพิ่มขึ้นเฉลี่ย 21.7% ต่อปี โดยเฉพาะกิจการหมวดเศรษฐกิจหมุนเวียน (C) ที่ยื่นขอรับการส่งเสริมฯ รวมในช่วงเวลาดังกล่าวกว่า 4 แสนล้านบาท หรือเติบโตเฉลี่ย 47.2% ต่อปี โดยส่วนหนึ่งมาจากธุรกิจผลิตเม็ดพลาสติกรีไซเคิล กิจการผลิตเยื่อกระดาษรีไซเคิล และโรงงานแปรรูปขยะ เป็นต้น ทั้งนี้ภาครัฐมีนโยบายสนับสนุนอุตสาหกรรม BCG อย่างต่อเนื่อง ขณะที่รัฐบาลชุดปัจจุบันกำลังเดินหน้านโยบาย ‘เศรษฐกิจสีเขียว พลัส’ โดยมุ่งส่งเสริมเศรษฐกิจที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อมควบคู่การเติบโตอย่างยั่งยืน สะท้อนว่านโยบายภาครัฐและแรงกดดันจาก PPWR กำลังเดินไปในทิศทางเดียวกัน ซึ่งเปิดโอกาสสำหรับผู้ประกอบการที่พร้อมลงทุนในห่วงโซ่อุปทานรีไซเคิลและบรรจุภัณฑ์ยั่งยืน

• ไทยอาจลดการพึ่งพาวัตถุดิบนำเข้าและเพิ่มความมั่นคงของห่วงโซ่อุปทานพลาสติก บทเรียนจากการขาดแคลนเม็ดพลาสติกซึ่งเป็นผลจากความขัดแย้งในตะวันออกกลาง ทำให้เม็ดพลาสติกรีไซเคิลมีบทบาทสำคัญยิ่งขึ้น โดยในช่วงครึ่งแรกของปี 2569 การปิดช่องแคบฮอร์มุซทำให้อุตสาหกรรมปิโตรเคมีเผชิญภาวะขาดแคลนน้ำมันดิบและแนฟทา (Naphtha) ซึ่งเป็นวัตถุดิบตั้งต้น (Feedstock) ในการผลิตเม็ดพลาสติก ส่งผลให้ในเดือนเมษายน ราคาเม็ดพลาสติกเพิ่มขึ้น 40-75% จากเดือนกุมภาพันธ์ (ก่อนเกิดวิกฤต)^18/ อันทำให้ราคาบรรจุภัณฑ์พลาสติกในประเทศปรับสูงขึ้นตาม ดังนั้น ในระยะยาวการพึ่งพาวัตถุดิบในประเทศและใช้วัสดุรีไซเคิลในการผลิตบรรจุภัณฑ์ตาม PPWR จึงไม่เพียงแต่ตอบโจทย์กฎเกณฑ์การค้า แต่ยังช่วยบรรเทาความเสี่ยงด้านความมั่นคงของวัตถุดิบและความผันผวนของราคาจากความไม่แน่นอนทางภูมิรัฐศาสตร์อีกด้วย 

 

ธุรกิจควรเตรียมพร้อมอย่างไร

• ปรับบรรจุภัณฑ์ให้ได้มาตรฐาน (Redesign): ผู้ประกอบการต้องประเมินบรรจุภัณฑ์ที่ใช้อยู่และปรับให้สอดคล้องกับ PPWR โดยเฉพาะเกณฑ์ความสามารถในการรีไซเคิลและเกณฑ์การเพิ่มสัดส่วนวัสดุรีไซเคิลให้ครบตามเป้าหมาย โดยเร่งจัดหาแหล่งวัสดุรีไซเคิล (PCR) ที่เชื่อถือได้ ติดฉลากตามมาตรฐาน และตรวจสอบสารอันตรายในบรรจุภัณฑ์ เป็นต้น ทั้งนี้ผู้ผลิตบรรจุภัณฑ์และผู้ผลิตสินค้าแบรนด์ต่างๆ อาจร่วมมือกันพัฒนาบรรจุภัณฑ์ยั่งยืน ซึ่งจะช่วยส่งเสริมการออกแบบบรรจุภัณฑ์ให้นำมาใช้กับสินค้าจริงและเป็นที่ยอมรับของผู้บริโภคได้

• ตรวจสอบความสอดคล้องและเอกสารให้ครบถ้วน (Recheck): PPWR กำหนดให้บรรจุภัณฑ์ทุกชิ้นต้องมีหลักฐานทางเทคนิค ดังนั้น ผู้ประกอบการต้องจัดทำหรือตรวจสอบเอกสารรับรองความสอดคล้อง เอกสารระบุองค์ประกอบของวัสดุและสัดส่วนวัสดุรีไซเคิล รวมถึงอาจต้องลงทะเบียนในระบบ EPR ของสหภาพยุโรป หรือแต่งตั้งตัวแทนที่ได้รับมอบอำนาจ (Authorized representative) โดยเฉพาะธุรกิจที่ขายสินค้าโดยตรงแก่ผู้บริโภคในสหภาพยุโรปผ่านช่องทางออนไลน์โดยไม่มีผู้นำเข้าเป็นตัวกลาง

• ติดตามและทบทวนกฎระเบียบอย่างต่อเนื่อง (Review): ผู้ประกอบการควรติดตามรายละเอียดทางเทคนิคของ PPWR ซึ่งจะทยอยประกาศเพิ่มเติมในช่วงปี 2569-2571 โดยเฉพาะเกณฑ์การออกแบบเพื่อการรีไซเคิล (Design for Recyclability: DfR) เกณฑ์ที่เกี่ยวข้องกับพลาสติกชีวภาพ นอกจากนี้ ธุรกิจยังต้องติดตามกฎหมายที่คล้ายกันในตลาดส่งออกอื่น เช่น สหราชอาณาจักร เกาหลีใต้ ญี่ปุ่น และจีน รวมถึงกฎหมายรีไซเคิลของไทยด้วย 

References